Regl (adet) döneminde kullanılan hijyenik ürünler, sağlık açısından üreme sistemi gibi birçok konuda önem teşkil ederken, kamusal alana dahil olma açısından da kadının yaşamında önemli bir yere sahip.
Birçok ürüne gelen zamlarla birlikte, kadının en temel ihtiyaçları arasında yer alan regl döneminde kullanılan ürünlere erişim de zorlaşıyor. Mart 2022’de Cumhurbaşkanlığı kararı ile sabun, çocuk bezi, şampuan gibi ürünlerin yanı sıra menstrüel ürünlerin KDV oranı yüzde 8’e düşürüldü. Fakat, hayat pahalılığı ve firmaların ürünlerin fiyatlarını indirmemesi nedeniyle çoğu kadın, ekonomik olarak, menstrüel ürünlere ulaşmada zorluk yaşıyor.
Haber: Serap Cömertoğlu İşcan
İskoçya, “Kadın Hijyen Ürünleri Yasası” ile kadınların regl dönemi boyunca kullandıkları ürünleri “yasal hak” olarak ücretsiz bir şekilde vatandaşına sunan ilk ülke olurken, İngiltere’de 2021 yılından itibaren regl ürünlerine uygulanan KDV tamamen kaldırıldı. Türkiye’de ki kadınlar ise hijyenik ve ekonomik menstrüel ürünlere ulaşım mücadelesine devam ediyor.
Ped, tampon, menstrüel kap, yıkanabilir ped ya da yıkanabilir regl çamaşırı gibi ürünlerin fiyatları, markalarına göre 15 TL’den 600 TL’ye kadar değişiklik gösteriyor. TÜİK verilerine göre, hijyenik pedler, bir yılda yüzde 51,04 zamlandı. 2021 Aralık ayında “Hijyenik kadın bağı” birim fiyatı 1,0561 TL olurken, marketlerde hijyenik pedlerin birim fiyatının ise 2 TL’yi geçtiği görülüyor. Derin Yoksulluk Ağı 2022 raporuna göre; kadınların yüzde 82’si hijyenik pede erişemiyor. Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu (UNFPA) Türkiye tarafından hazırlanan “Türkiye’deki Mülteci Kadınlar ve Kız Çocuklarında Menstrüel Hijyen Yönetimi” raporuna göre de 10 kadından 5’i ve 10 kız çocuğundan 7’si regl dönemlerinde yeterli miktarda hijyenik ürüne sahip olma konusunda endişe duyuyor.
Pedler dışında söz konusu diğer ürünlerin fiyatları da birçok kadın için ulaşılabilir ve ekonomik değil. 2022 Regl Yoksulluğu Araştırmasına göre ise kadınların sadece yüzde 26,4’ü menstrüel ürünleri satın alırken, hiçbir zaman zorluk yaşamıyor. Yüzde 42,5’i nadiren zorluk yaşıyor, yüzde 22,6’sı sıklıkla zorluk yaşıyor, yüzde 8,5’inin ise her zaman zorluk yaşadığı görülüyor. Yüzde 26,4 gibi oldukça düşük bir yüzde dışındaki katılımcıların ise değişen yoğunlukta da olsa menstrüel ürünlere erişimde zorlanmaları,erişimin kırılganlığını ve güvencesizliğini ortaya koyuyor.
Kadın örgütleri, “ped lüks değil, ihtiyaçtır” diyerek, fiyatlara ve ürünlerin erişimine tepki gösterirken; uzmanlar, hijyenik ürünlere, sabun ve suya erişimin önemine dikkat çekiyor.
Türkiye’de regl yoksulluğu ve regl tabusu konusunda faaliyet gösteren ilk ve tek sivil toplum kuruluşu olan Konuşmamız Gerek Derneği Kurucularından İlayda Eskitaşçıoğlu, regl yoksulluğunun sadece menstrüel ürünlere erişimden daha fazlası olduğunu söylüyor.
Regl yoksulluğunun, menstrüel ürünlere erişimin dışında; temiz tuvalete, suya, tuvalet kağıdına, sabuna erişimi kapsadığını aktaran Eskitaşçıoğlu, şunları paylaşıyor: “ Özellikle mevsimlik tarım işçilerinin, göçmenlerin sıklıkla karşılaştığı temiz, kapalı ve güvenli alanlara erişim sıkıntısı da regl yoksulluğunun başka boyutlarını oluşturuyor. Utanılacak, kirli, konuşulmaması gereken bir konu gibi görüldüğü sosyal boyutu da mevcut. Buna regl tabusu diyoruz. Bunun dışında, ürünlerin pahalılığı ve erişilmezliği problemi de ciddi bir sıkıntı. Türkiye’de çok yakın bir zamana kadar menstrüel ürünler, yüzde 18 KDV ile vergilendiriliyordu. Mart 2022’de Cumhurbaşkanlığı kararı ile menstrüel ürünlerin KDV oranı yüzde 8’e düşürüldü.Bunun için uzun yıllar mücadele verdik. Bu büyük bir kazanım. Fakat, hayat pahalılığı çok fazla arttığı için vergi düşüklüğünün, regl olan insanların cebine etkisi olmadı. Firmalar, fiyatlarını düşürmedi. Aksine giderek fiyatlar artıyor. Mahalle bakkallarında en çok veresiye alınan ürünler arasında hijyenik ped var. Paket dışında, taneyle de satılabiliyor. ”
Eskitaşçıoğlu, ürünlere erişimsizliğin yanı sıra, Türkiye’de büyüyen çocukların, özellikle regl yaşına gelmiş çocukların bu konuda, eğitim problemi de olduğunu vurguluyor.
BİLGİ EDİNECEK KAYNAK YOK
Menstrüel ürünlerin nasıl kullanıldığı, regl bakımının nasıl yapıldığına dair konularda bilgi edinilecek bir kaynak olmadığını belirten Eskitaşçıoğlu, Konuşmamız Gerek Derneği olarak, mevsimlik tarım işçilerine, köy okullarına giden çocuklara, mültecilere ve dezavantajlı gruplara bilgilendirici kaynaklar ve menstrüel ürünler ulaştırdıklarını dile getiriyor.
Türkiye bağlamına uygun,regl olmamış, olmak üzere olan çocuklar, gençler ve onlara bakım veren ebeveynler başta olmak üzere regl konusunda soruları olan herkes için Hadi Konuşalım kitabını kaleme aldıklarını ifade eden Eskitaşçıoğlu, sözlerine şöyle devam ediyor: “Kitabın gelirleriyle de Anadolu’nun farklı bölgelerinde ki kadınlara menstrüel ürün ulaştırıyoruz. Regl yoksulluğuna ilişkin de ilk araştırma raporunu dernek olarak hazırladık. Şu ana kadar bu alanda bir veri olmaması bile verinin kendisini oluşturuyor. Konuşulmaması, utanılması gereken bir algıyla yaklaşıldığını gözler önüne seriyor. Bu araştırmayı düzenli olarak yineleyerek Türkiye’de regl olan kişilerin yoksulluk ve tabu deneyimlerini, ihtiyaçlarının neler olduğunu, bu ihtiyaçlara nasıl politikalarla çözümler üretilebileceğini bilimsel temellere dayanarak belirlenmesi gerekiyor. Türkiye’de regl izni, ilk olarak 2004 yılında yalnızca “ağır ve tehlikeli işler” kapsamına giren işlerde çalışan kadınlara 5 günlük bir yasal hak olarak tanındı. Ancak 2013 yılında Ağır ve Tehlikeli İşler Yönetmeliği tamamen kaldırıldı. Son yıllarda sendikaların çabalarıyla regl izni tekrar toplu iş sözleşmelerinde yer almaya başladı. Türkiye’de regl izni uygulamasını başlatan öncü kurumlar, Tunceli Belediyesi, İzmir Barosu, Kadıköy Belediyesi ve özel şirketlerden Zomato oldu. Regl yoksulluğu ve tabusunun yalnızca vergi indirimiyle çözülemeyecek, sistematik ve çok katmanlı bir toplumsal cinsiyet eşitsizliği ve derin yoksulluk sorunu olduğu vurgulanmalı. Konuşmamız Gerek Derneği’nin Türkiye’de Regl Yoksulluğu Araştırması tam da bu amaçla hazırlanarak kamuoyuna duyuruluyor”
SOSYAL, EKONOMİK VE SAĞLIKSAL AÇIDAN PROBLEMLERE YOL AÇABİLİR
Halk arasında adet dönemi olarak tanımlanan süreci, her kadının sağlıklı ve hijyenik olarak geçirmesinin temel hak olduğunu vurgulayan Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanı Sinem Kaya Albayrak da hijyensiz bir regl sürecinin, sosyal, ekonomik ve sağlıksal açıdan problemlere yol açabileceğinin altını çiziyor.
Regl döneminin, 10 ile 50 yaş aralığında ki her kadının, doğasının fizyolojik gerekliliği olduğunu aktaran Albayrak, yemek, tuvalet gibi doğal bir ihtiyaç olduğunu söylüyor.
Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanı Sinem Kaya
SAĞLIK DIŞINDA SOSYAL HAYATI DA ETKİLİYOR
Tıbbi adı menstrüel sağlık olarak tanımlanan sürecin, sağlıklı üreme sistemine ve vücut fonksiyonlarının sağlıklı olduğuna işaret ettiğini aktaran Albayrak; “Tarih boyunca bu konuyla ilgili kadınlara yardımcı olabilmek için çözümler üretilmeye çalışılmıştır. Eskiden adet dönemlerinde, bazı yün ve kumaş parçalarından, otlardan yararlanılmış. Yıllar içerisinde bunların çok sağlıklı olmadığı ve kadınların birtakım sağlık sorunları yaşamasına sebep olduğu gözlemlenmiştir. Çok fonksiyonel ve rahat olmadıkları için ayrıca kadınların sosyal hayattan izole olmalarına da neden olmuş. Kadının hayatını kolaylaştırmak ve sağlığının dikkate alınması ile birlikte teknolojinin kullanılmasıyla, ped, tampon, menstrüel kaplar, yıkanabilir regl külodu gibi adet döneminin rahat ve sağlıklı geçirilmesine yönelik çeşitli araçlar geliştirilmiş durumda. Bu araçlar, kullanım şekli ve fiyatlar bakımından herkese uygun olmayabiliyor. Tampon ve menstirüel kaplar, vajina içine yerleştirilen ürünler olduğu için 10 yaşlarında regl süreci yaşayanlar için uygun değil. Daha çok yetişkinler için tercih edilebilecek kıstasta olan hijyenik ürünler arasında. Söz konusu hijyenik ve fonksiyonlu ürünler, sağlık unsurunun dışında kadının, spor, sosyal hayat ve iş hayatında aktif şekilde daha özgür olmasına yardımcı oluyor.Bu nedenle adet sürecinde kullanılan araçların, her kadının ulaşabileceği koşullarda olması önemli”
Bazı marketlerde, regl dönemine ilişkin ürünlerin yanına siyah poşet konulması ya da gazeteye sarılarak paketlenmesi toplumsal baskı oluştururken, utanılacak bir durum algısına da sebep oluyor.
Bu süreçte toplumun, konuya bakış açısının önemli olduğuna değinen Albayrak, adet döneminin utanılacak bir durum olarak algılanmaması gerektiğini söylüyor.
500 MİLYON KADIN SAĞLIKLI ÜRÜNE ULAŞMAKTA PROBLEM YAŞIYOR
Normalde menstrüel sağlık ve hijyen açısından, bir günde dünyada yaklaşık 300 milyon kadının adet gördüğünü belirten Albayrak, adet gören 500 milyon kadının sağlıklı ürünlere ulaşmakla ilgili problem yaşadığını dile getirdi.
Albayrak, hijyensiz bir adet süreci yaşandığında, sosyal, ekonomik ve sağlıksal açıdan problemler oluşacağını vurguluyor.
ÜREME SAĞLIĞINI ETKİLİYOR
Hijyenik ürüne ulaşılamamasının doğurganlık ve üreme sağlığı açısından önemli bir sağlık sorununa neden olabileceğine değinen Albayrak, şunları aktardı:
Bazı ürünler, temiz olmadığında hepatit b gibi bulaşıcı enfeksiyona, cinsel yolla bulaşan hastalıklara, idrar yolları ve böbreklerle ilgili problemlere neden olabilir. Geçirilen enfeksiyonlar, kadınların rahminde ve tüplerinde problem oluşturabilir. Psikolojik birtakım sorunlara da neden olabilir. Psikoloji de fizyolojimizi etkileyen unsurlar arasında. Kaygı, utanç ve kendini kirli hissediyor duygusu sağlıksal olarak etkiliyor.
Aynı zamanda konforlu ve sağlıklı ürüne ulaşılamaması, okul çağında ki gençlerin, eğitimden uzak kalmasına, kadınların ise iş yaşamından ve sosyal hayatlarından uzaklaşmasına neden olabiliyor.
Regl dönemini yoğun geçen ve sağlıklı ürüne ulaşamayan gençlerin okulda mahçup olma duygusu ile derslerine girmediğini belirten Albayrak;“Ders sırasında başına gelebileceklerden dolayı utanacağını düşünen genç kız, adet dönemlerinde sağlıklı ürüne ulaşamadığında eğitiminden feragat etmek zorunda kalıyor. Adet döneminde aktif, her ortama girebilecek, yapması gereken işi yapabilecek konforda hisseden bir kadın, sosyal hayatından ve işinden geri kalıyor. Kadınların, adet döngüsünde yaşayacağı evde kalma ve fiziksel aktivitelerini yerine getirememekten dolayı üretkenliğini ve ülke için yapabileceği iş kaybını düşündüğümüzde de ekonomiye farklı boyutta bir yansıması göz önüne alınmalı” sözlerini paylaştı.
GERİ DÖNÜŞÜMÜ OLMAYAN ÜRÜNLER, SAĞLIKLA BİRLİKTE ÇEVREYİ DE TEHDİT EDİYOR
Öte yandan, geri dönüşümü olmayan menstrüel atıklar, çevre kirliliğine de sebep oluyor. Naylon ve polyester karışımından üretilen, hijyenik olmayan ve doğaya karışmayan ürünler, sağlığın yanı sıra çevreyi de tehdit ediyor.
Her yıl, ortalama bir kadının menstrüel atığının 150 kilo olduğunu aktaran Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanı Albayrak, sağlıksız, çevreye zarar verecek ürünler kullanmak yerine, kadınların hem kendi hem de çevre sağlığı adına hijyenik ürünlere kavuşması önemli olduğunu belirtiyor.
Çalışmayan ya da ekonomik özgürlüğü olan birçok kesimden, farklı statüde ki kadınlar, en temel ihtiyaçlarına ulaşımın daha kolay ve sağlıklı olması talebinde bulunuyor.
ÜRÜNLERE ERİŞİMDEKİ ZORLANMA ALGISI YALNIZCA FİNANSAL GELİRLE İLGİLİ DEĞİL
Regl Yoksulluğu Araştırmasına göre; menstrüel ürünlere erişimdeki zorlanma algısının yalnızca finansal gelir düzeyi ile ilişkili olmadığı gözlemleniyor. Aylık geliri olmayan kişilerin yüzde 16,3’ü, bin -2 bin 500 TL olan kişilerin yüzde 14,6’sı ve aylık geliri 2 bin 500-5 bin TL olan kişilerin yüzde 10,5’i menstrüel ürünlere erişimde her zaman zorluk yaşadıklarını belirtiyor. Bununla birlikte, aylık geliri 15 bin TL’nin üzerinde olan kadınların yüzde 22,4’ünün menstrüel ürünlere erişirken nadiren zorluk yaşadığı görülüyor.
GELİR DÜZEYİ FARK ETMEKSİZİN, REGL BAKIMINDA TUVALET KAĞIDI KULLANILIYOR
Türkiye’de regl olan kişilerin, gelir düzeyi fark etmeksizin, regl bakımında tuvalet kağıdı ve bez parçası kullandığına ilişkin veriler de raporun en çarpıcı bölümleri arasında.
Aylık geliri 0-5 bin TL arasında olan kişilerin yüzde 16,0’sı, 5 bin-10 bin TL arasında olan kişilerin yüzde 11’i ve 10 bin TL ve üzeri olan kişilerin de yine yüzde 11,0’i regl bakımı için tuvalet kağıdı kullanıyor. Bez parçası kullanımına bakıldığında ise aylık geliri 5 bin TL’ den daha düşük olan kişilerin, aylık geliri daha yüksek kişilere göre daha sık kullandığı gözlemleniyor. Hijyenik ped ve yıkanabilir ped kullanımında aylık gelire göre çok değişiklik görülmezken, tampon, menstrüel kap ve regl külodu kullanımı aylık gelir yükseldikçe artıyor.
Üniversite öğrencisi Sema Aydın, okul haricinde, çalışmaya ekstra vakitleri olmayan bazı öğrencilerin, ailelerinden aldıkları harçlık ile sağlıklı, menstrüel ürünlere ulaşamadıklarını kaydediyor.
“SAĞLIKSIZ ÜRÜNLERLE YAŞAMAK ZOR”
Çoğu öğrencinin, barınma ve yeme gibi en temel ihtiyaçları için dahi derslere girmek yerine, çalışmak zorunda kaldığını belirten Aydın; “ Ekonomik olarak zor bir dönemde, adet süreci ihtiyaçlarını, sağlıklı şekilde karşılamak çok daha zor. Birçok öğrenci ailelerinden gelen harçlıkların yeterli olmamasından dolayı çalışıyor. Buna rağmen sağlıklı pedleri alamıyor. En ucuz 10 liraya alınan pedler ise sağlıklı değil. Naylon ve kalitesiz oluyor. Alerji ya da mantar oluşmasına neden oluyor. Organik ve rahat olanların ise fiyatları 50 liradan az değil. Öğrenci için bu bedel fazla. Annelerimizin eskiden denediği yöntemi denesek, rahat ve sağlıklı değil. Dışarı çıkarken tedirginlik yaşanır. Bunlar, temel ihtiyaç doğrultusunda ücretsiz dağıtılması gerekiyor. Sağlıksız ürünlerle yaşamak zor. Sabun gibi en temel ihtiyaç için gerekli ürüne ulaşılamaması, sağlıksız ürünleri temin etmek, üreme ve doğurganlık açısından yaşamı etkiliyor” sözlerini paylaşıyor.
MENSTRÜEL ÜRÜNLERE, AYLIK 250 TL HARCIYORUZ
Güvenlik görevlisi olarak çalışan Aynur Aksal da iş yaşamı içerisinde, normal hayatını devam ettirebilmesi için temiz ve rahat ürünlere ihtiyaç olduğunu aktarıyor.
Yoğun geçen regl dönemlerinde, ürünlerin çok sık değiştirilmesi gerektiğini hatırlatan Gürel, iki kızı ve kendisinin aylık menstrüel ürünlere, 250 TL harcadıklarını dile getiriyor.
Ucuz olarak tabir edilen ürünlerin, sağlıksız, riskli ve kullanışsız olduğunu söyleyen Gürel, insan doğasında ki en temel gereksinimlerin endüstri sektörünün parçası olmaması gerektiğini vurguluyor.
Regl Yoksulluğu Araştırmaları kapsamında; regl gören kişilerin yüzde 43,0’ü menstrüel ürünlere ayda ortalama 30-60 TL, yüzde 22,2’si 1-30 TL, yüzde 20,5’i 60-90 TL, yüzde 6,0’sı 90-120 TL, yüzde 2,0’si 120-150 TL ve yüzde 1,2’si 150 TL’den fazla harcadığı görülüyor. Kişilerin yüzde 1,4’ü menstrüel ürünlere hiç para harcamazken, yüzde 3,8’i ise ne kadar para harcadıklarını bilmediklerini belirtiyor. Menstrüel ürünlere para harcamayan kişiler, yaygın olarak sürdürülebilir menstrüel ürünlerden olan menstrüel kap ve yıkanabilir ped kullanıyor.
Birçok kadın regl yoksulluğunu deneyimlememek için fiyat karşılaştırması yaparak, market market dolaşarak, daha az sıklıkla ped değiştirerek farklı stratejiler ürettiklerini belirtiyor. Çalışmayan, öğrenci olan ya da ekonomik özgürlüğe sahip farklı kesimlerde ki kadınların ortak paydası; sağlıklı, günlük yaşamlarını olumsuz yönde etkilemeyecek, kamusal alanda ki varlıklarını sürdürebilecekleri düzeyde uygun menstrüel ürünlere ulaşabilmek.
